Ақуызға бай тағамдар арасында 100 г өнімдегі ақуыз мөлшері бойынша пармезан (35,8 г), пеште пісірілген тауықтың төс еті (31 г), асқабақ дәні (30,2 г), пеште пісірілген күркетауықтың төс еті (30,1 г), жержаңғақ (25,8 г), консервіленген тунец (25,5 г) және пісірілген асшаян (24 г) алдыңғы орында. Егер салмақ тастап жүрсеңіз, 100 ккал-ға шаққандағы ақуыз мөлшерін салыстырған пайдалырақ. Бұл көрсеткіш бойынша асшаян, консервіленген тунец, нәлім, жұмыртқаның ағы, күркетауық пен тауықтың төс еті және майсыз грек йогурты көш бастап тұр: әрқайсысында 100 ккал-ға 17–24 г ақуыздан келеді.
Дәндерде, жаңғақтарда және қатты ірімшікте 100 г өнімге шаққанда ақуыз көп, бірақ майы да мол. Сондықтан әдеттегі 20–30 г порциядан небәрі 6–9 г ақуыз аласыз. Калория шегінен аспай, жоспарлаған ақуыз мөлшерін алудың ең оңай жолы — майы аз ет, балық, жұмыртқа және майлылығы төмен сүт өнімдері.
Ақуызға бай тағамдар: 100 г және бір порциядағы мөлшері көрсетілген кесте
Кестеде күнделікті кездесетін 23 тағам 100 ккал-ға шаққандағы ақуыз мөлшері бойынша берілген. Мәндер USDA FoodData Central дерекқорынан алынып, дөңгелектелген. Ет пен балықтың шикі не піскен күйі көрсетілген. Себебі тауықтың бір кесегіндегі ақуыз мөлшері шикі күйінде 100 г-ға шаққанда шамамен 22,5 г, ал пеште пісірілген соң 31 г болады: ет ақуызын емес, суын жоғалтады.
| Тағам | 100 г өнімдегі ақуыз | 100 г өнімдегі ккал | 100 ккал-ға шаққандағы ақуыз | Әдеттегі порция |
|---|---|---|---|---|
| Асшаян, пісірілген | 24 | 99 | 24,2 | 100 г: 24 г, 99 ккал |
| Тунец, суда консервіленген, суы төгілген | 25,5 | 116 | 22 | 100 г: 25,5 г, 116 ккал |
| Нәлім, шикі | 17,8 | 82 | 21,7 | 150 г: 26,7 г, 123 ккал |
| Жұмыртқаның ағы, шикі | 10,9 | 52 | 21 | 100 г (шамамен 3 жұмыртқаның ағы): 10,9 г, 52 ккал |
| Күркетауықтың төс еті, пеште пісірілген | 30,1 | 147 | 20,5 | 120 г: 36,1 г, 176 ккал |
| Тауықтың төс еті, пеште пісірілген | 31 | 165 | 18,8 | 120 г: 37,2 г, 198 ккал |
| Грек йогурты, қоспасыз, майсыз | 10,2 | 59 | 17,3 | 170 г: 17,3 г, 100 ккал |
| Сүзбе, майлылығы 2% | 10,4 | 81 | 12,8 | 200 г: 20,8 г, 162 ккал |
| Тофу, қатты | 17,3 | 144 | 12 | 150 г: 25,9 г, 216 ккал |
| Тартылған сиыр еті, майсыз еттің үлесі 90%, шикі | 20 | 176 | 11,4 | 150 г: 30 г, 264 ккал |
| Эдамаме, пісірілген | 11,9 | 121 | 9,8 | 150 г: 17,9 г, 182 ккал |
| Албырт, қолдан өсірілген, шикі | 20,4 | 208 | 9,8 | 150 г: 30,6 г, 312 ккал |
| Пармезан | 35,8 | 392 | 9,1 | 20 г: 7,2 г, 78 ккал |
| Жұмыртқа, тұтас | 12,6 | 143 | 8,8 | 100 г (2 жұмыртқа): 12,6 г, 143 ккал |
| Жасымық, қайнатылған | 9 | 116 | 7,8 | 200 г: 18 г, 232 ккал |
| Қара үрмебұршақ, қайнатылған | 8,9 | 132 | 6,7 | 200 г: 17,8 г, 264 ккал |
| Сүт, майлылығы 2% | 3,3 | 50 | 6,6 | 250 мл: 8,2 г, 125 ккал |
| Чеддер | 22,9 | 403 | 5,7 | 30 г: 6,9 г, 121 ккал |
| Асқабақ дәні | 30,2 | 559 | 5,4 | 30 г: 9,1 г, 168 ккал |
| Жержаңғақ | 25,8 | 567 | 4,6 | 30 г: 7,7 г, 170 ккал |
| Тұтас бидай ұнынан пісірілген нан | 12,4 | 252 | 4,9 | 60 г (2 тілім): 7,4 г, 151 ккал |
| Бадам | 21,2 | 579 | 3,7 | 30 г: 6,4 г, 174 ккал |
| Сұлы, құрғақ | 13,2 | 379 | 3,5 | 50 г: 6,6 г, 190 ккал |
Ең алдымен екі бағанға назар аударыңыз. 100 г өнімдегі ақуыз мөлшері тағамда ақуыз қаншалықты көп екенін көрсетеді. Ал 100 ккал-ға шаққандағы ақуыз мөлшері оны алу үшін калория шегіңіздің қанша бөлігі жұмсалатынын көрсетеді. Мысалы, брокколидің 100 г мөлшерінде 2,8 г, ал 100 ккал-ға шаққанда 8,2 г ақуыз бар. Бұл — жақсы арақатынас. Дегенмен 6 г-ға да жетпейтін ақуыз алу үшін 200 г брокколи жеу керек. Сондықтан көкөністер жалпы ақуыз мөлшерін толықтырады, бірақ оның негізгі көзі бола алмайды.
Салмақ тастауға қолайлы ақуызды тағамдар
Калория тапшылығы кезінде ағза маймен бірге бұлшықетті де жоғалтуы мүмкін, ал ақуызы аз тамақтан кейін қарныңыз тезірек ашады. Сондықтан калория тапшылығында 100 г өнімдегі мөлшерден гөрі 100 ккал-ға шаққандағы ақуыз мөлшері маңыздырақ. Әр асқа кестенің жоғарғы үштен бір бөлігіндегі тағамның бірін негіз етіп алыңыз да, оған көкөніс, дәнді дақыл немесе жеміс қосыңыз.
Асшаяннан, нәлімнен және суда консервіленген тунецтен ақуызды аз калориямен алуға болады: 100–150 ккал болатын порцияда 24–27 г ақуыз бар. Пеште пісірілген тауықтың немесе күркетауықтың төс еті де қалыспайды: 120 г мөлшерінде шамамен 36–37 г ақуыз бар, ал калориясы 200 ккал-дан аз. Ас арасында сүт өнімдерін жеуге болады. 170 г майсыз грек йогуртында 100 ккал және 17 г ақуыз, ал майлылығы 2% сүзбенің 200 г мөлшерінде 162 ккал және 21 г ақуыз бар. Екі тұтас жұмыртқа 12,6 г ақуыз береді. Майды көп қоспай, ақуызды көбейткіңіз келсе, бірнеше жұмыртқаның ағын қосыңыз.
Тамақ пісіргенде қосатын майды ескеріңіз. Бір ас қасық өсімдік майы (шамамен 14 г) тағамға шамамен 120 ккал қосады. Соның салдарынан нәлім филесінің калориясы екі есе артуы мүмкін, ал ақуыз мөлшері көбеймейді.
Еттен басқа ақуызға бай өнімдер
Күнделікті ақуыз қажеттілігін етсіз де өтеуге болады. Егер жұмыртқа мен сүт өнімдерін тұтынсаңыз, жоғарыдағы йогурт, сүзбе және жұмыртқа сол мөлшердің басым бөлігін береді. Тек өсімдік тағамдарымен тамақтансаңыз, негізгі ақуыз көздері — соя мен бұршақ тұқымдастар. Олардың ішінде қатты тофуда ақуыз ең көп: 150 г мөлшерінде 25,9 г ақуыз және 216 ккал бар. Пісірілген эдамаменің 150 г мөлшерінен 17,9 г ақуыз аласыз. Қайнатылған жасымықтың немесе қара үрмебұршақтың 200 г порциясында шамамен 18 г ақуыз бар. Олармен бірге талшық пен едәуір көмірсу да түседі, оны да есепке алу керек. Асқабақ дәнінде ақуыз көп (30 г мөлшерінде 9,1 г), бірақ бір уысы шамамен 170 ккал болады, сондықтан оны тағамның үстіне аздап себуге пайдаланыңыз.
Жануардан алынатын өнімдерде әдетте барлық алмастырылмайтын аминқышқылдары бірге болады. Өсімдік тағамдарының көбінде олардың біреуі не екеуі жеткіліксіз. Күні бойы әртүрлі өсімдік тағамдарын, мысалы, үрмебұршақты күрішпен немесе жасымықты нанмен жесеңіз, сол жетіспеушілікті толықтырасыз. Гарвардтың The Nutrition Source ресурсы осыған қатысты тағы бір жайтты атап өтеді: өсімдік ақуызымен бірге талшық аласыз, ал қаныққан май өте аз болады.
Ақуызға бай таңғы ас нұсқалары
Күндік ақуыз мөлшерінің аз болуына көбіне таңғы ас себеп болады, өйткені нанда, таңғы асқа арналған үлпектерде және жемістерде ақуыз аз. Кестедегі өнімдерден құрастыруға болатын үш нұсқа:
- Йогурт пен сұлы: 170 г майсыз грек йогурты және 50 г сұлы — 23,9 г ақуыз, 290 ккал.
- Жұмыртқа мен оның ағы: екі тұтас жұмыртқа және 100 г жұмыртқаның ағы — 23,5 г ақуыз, 195 ккал.
- Сүзбе жағылған тост: тұтас бидай ұнынан пісірілген екі тілім нанға жағылған 200 г майлылығы 2% сүзбе — 28,2 г ақуыз, 313 ккал.
Ақуыздың арзан көздері
Баға елге және дүкенге қарай өзгереді, сондықтан бағалар тізімі тез ескіріп қалады. Одан да бір грамм ақуыз сізге қаншаға түсетінін есептеген дұрыс: қаптаманың бағасын ішіндегі ақуыздың грамм санына бөліңіз. 1 кг құрғақ жасымықта шамамен 246 г ақуыз бар (100 г құрғақ өнімде 24,6 г), демек сізге керек есеп — бағасы ÷ 246. Бір қорап жұмыртқа, бір банка тунец немесе бір қаптама сүзбе үшін де осылай есептеңіз.
Осылай салыстырғанда, көп дүкенде құрғақ жасымық пен үрмебұршақ, жұмыртқа, балық консервілері, сүзбе және үйде өзіңіз пісіретін тауық еті тиімді шығады. Мұздатылған балық филесі көбіне жаңасынан арзанырақ, ал ақуыз мөлшері дәл сондай.
Бір күндік мәзір үлгісі: кестедегі тағамдардан шамамен 105 г ақуыз
Бұл мәзір тек кестедегі тағамдардан құралған. Оған көкөністер, тұздықтар және тамақ пісіруге арналған май кірмейді, сондықтан толық бір күндік мәзірдің калориясы көрсетілгеннен жоғары болады.
| Ас | Тағамдар | Ақуыз, г | ккал |
|---|---|---|---|
| Таңғы ас | Майсыз грек йогурты, 170 г + құрғақ сұлы, 50 г | 23,9 | 290 |
| Түскі ас | Пеште пісірілген тауықтың төс еті, 120 г | 37,2 | 198 |
| Кешкі ас | Қатты тофу, 150 г + қайнатылған жасымық, 200 г | 43,9 | 448 |
| Барлығы | 105 | 936 |
Әр аста 20 г-нан астам ақуыз бар. Халықаралық спорттық тамақтану қоғамы жаттығатын адамдарға әр 3–4 сағат сайын, әр асқа 20–40 г ақуыз бөлуді ұсынады. Сізге күніне қанша ақуыз керегі салмағыңыз бен мақсатыңызға байланысты. Күніне қанша ақуыз қажет деген нұсқаулықта бұл мөлшер граммен көрсетілген.


Үйреншікті тағамдардан ақуызды қалай көбірек алуға болады
- Алдымен өзіңізге қажет мөлшерді анықтаңыз. Ақуыз, май және көмірсу калькуляторы арқылы калория мақсатыңызға сай ақуыз, май және көмірсу мөлшерін граммен есептеңіз.
- Әр асқа ақуызы бар бір тағам таңдаңыз. Оны кестенің жоғарғы жартысынан алып, тәрелкедегі қалған тағамдарды соған қарай қосыңыз.
- Кестеде көрсетілген күйінде өлшеңіз. Шикі өнімнің салмағын шикі өнім жолымен, піскен өнімнің салмағын піскен өнім жолымен салыстырыңыз. Ең жиі кездесетін қате — осы екеуін шатастыру.
- Үстіне қоспай, орнына алмастырыңыз. Нанның немесе макаронның бір бөлігін жасымықпен, ал тәтті йогуртты қоспасыз грек йогуртымен ауыстырыңыз. Сонда калория өзгермей, ақуыз мөлшері артады.
- Бір апта бойы нәтижені бақылаңыз. Күнделігіңізде ақуыз мөлшері жиі жоспарлағаныңыздан аз болса, қай аста жетпей тұрғанын қараңыз.
Осы тәсілмен құрылған толық мәзірді ақуызға бай тамақтану жоспарынан немесе вегетариандық тамақтану жоспарынан көре аласыз. Тағы 56 тағамның калориясы, майы және көмірсуы тағамдардың калория кестесінде берілген.